یادداشت|ظریف و دوگانه امنیت و دیپلماسی
گروه: یادداشت | کد خبر: 128732 | تاریخ: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ - ۲۱:۰۶
به گزارش پیشگام اقتصاد، سعید شهرابی فراهانی، تحلیل‌گر مسائل راهبردی، امنیتی، روابط بین‌الملل و حوزه امنیت ملی در یادداشتی نوشت: انتشار و بازتاب اظهاراتی منتسب به محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین ایران، درباره نسبت نگاه تهدیدمحور و فرصت‌محور در سیاست خارجی، بار دیگر یکی از مناقشات بنیادین راهبردی کشور را به مرکز توجه آورده است: آیا امنیت ملی و دیپلماسی دو مسیر متعارض‌اند یا دو ابزار مکمل برای تأمین منافع ملی؟ پاسخ به این پرسش، مستلزم عبور از جدال‌های جناحی و بررسی واقعیت‌های نظام بین‌الملل، تجربه برجام و الزامات قدرت ملی است. البته درباره زمان انتشار و زمینه دقیق ویدئوی مورد بحث، باید به منبع اصلی و نسخه کامل آن مراجعه کرد تا داوری بر پایه نقل‌قول‌های ناقص شکل نگیرد.
۱. خطای راهبردی در تقابل‌سازی میان امنیت و دیپلماسی
در سیاست خارجی، تفکیک مطلق میان امنیت و دیپلماسی، ساده‌سازی واقعیت‌های پیچیده روابط بین‌الملل است. دیپلماسی زمانی مؤثرتر عمل می‌کند که از پشتوانه قدرت ملی، انسجام داخلی، ظرفیت دفاعی و شناخت دقیق از اهداف طرف مقابل برخوردار باشد. در مقابل، قدرت نظامی بدون دیپلماسی فعال نیز ممکن است هزینه‌های امنیتی و اقتصادی را افزایش دهد. بنابراین، مسئله اصلی این نیست که یک کشور باید تهدیدمحور باشد یا فرصت‌محور؛ بلکه موضوع، توانایی تشخیص هم‌زمان تهدیدها و فرصت‌ها و انتخاب ابزار متناسب با هر وضعیت است. نگاه واقع‌گرایانه نه به معنای دشمن‌تراشی دائمی است و نه به معنای نادیده‌گرفتن تعارض منافع و ظرفیت‌های فشار طرف مقابل. اگر رویکرد فرصت‌محور به معنای شناخت امکان‌های همکاری، کاهش تنش و گسترش تجارت باشد، می‌تواند به منافع ملی کمک کند. اما اگر این رویکرد به خوش‌بینی نسبت به نیت بازیگران قدرتمند یا کم‌اهمیت شمردن تهدیدهای واقعی منجر شود، به‌جای فرصت‌سازی، آسیب‌پذیری راهبردی ایجاد خواهد کرد.
۲. تجربه برجام؛ ضرورت ارزیابی بر اساس نتیجه
برجام یکی از مهم‌ترین آزمون‌های سیاست خارجی ایران در دهه‌های اخیر بود. هدف اصلی آن، محدودسازی برنامه هسته‌ای در برابر رفع تحریم‌ها و عادی‌سازی نسبی روابط اقتصادی تعریف شد. بااین‌حال، خروج دولت دونالد ترامپ از توافق در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریم‌های گسترده آمریکا، شکنندگی دستاوردهای اقتصادی و سیاسی توافق را آشکار کرد. این تجربه نشان داد که توافق دیپلماتیک، به‌تنهایی تضمین‌کننده پایداری منافع اقتصادی نیست؛ به‌ویژه هنگامی که اجرای تعهدات به تصمیمات سیاسی دولت‌های بعدی یک کشور خارجی وابسته باشد. در عین حال، برای ارزیابی منصفانه برجام باید شرایط مذاکرات، دستاوردهای فنی، هزینه‌های جایگزین و مسئولیت بازیگران مختلف نیز بررسی شود. نقد راهبردی برجام باید بر چند پرسش متمرکز باشد: آیا ضمانت‌های اجرایی کافی وجود داشت؟ آیا سازوکارهای کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد در برابر تحریم‌ها تقویت شد؟ آیا توازن میان تعهدات و منافع حاصل‌شده پایدار بود؟ و آیا برای احتمال خروج آمریکا، برنامه جایگزین مؤثری طراحی شده بود؟
پاسخ به این پرسش‌ها از نسبت‌دادن تمام مشکلات کشور به یک فرد یا جریان سیاسی مفیدتر است؛ هرچند مسئولیت تصمیم‌گیران و مذاکره‌کنندگان در قبال نتایج سیاست‌هایشان باید روشن و قابل ارزیابی باقی بماند.
۳. دیپلماسی و ساختار قدرت؛ چرا آمریکا از دیپلمات‌ها و نظامیان استفاده می‌کند؟
در نظام بین‌الملل، انتصاب سفیران دارای سابقه نظامی یا امنیتی، لزوماً به معنای تلقی کشور میزبان به‌عنوان دشمن نیست. ایالات متحده نیز در دوره‌های مختلف، افرادی با سوابق عالی نظامی را به مأموریت‌های دیپلماتیک فرستاده است. این رویه نشان می‌دهد که تجربه امنیتی و نظامی می‌تواند بخشی از ظرفیت نمایندگی سیاسی و مدیریت روابط خارجی باشد. ازاین‌رو، معیار ارزیابی سفیر نباید صرفاً پیشینه نظامی یا غیرنظامی او باشد؛ بلکه باید توانایی مذاکره، شناخت جامعه میزبان، ارتباط با نهادهای تصمیم‌گیر، فهم تحولات منطقه‌ای و پیشبرد منافع ملی را سنجید. همین منطق درباره نمایندگی‌های ایران در کشورهای همسایه نیز صادق است. حضور دیپلماتیک، امنیتی یا اقتصادی باید تابع شرایط هر کشور، نوع روابط دوجانبه و اهداف مشخص سیاست خارجی باشد. نه می‌توان هر مأموریت امنیتی را نشانه تقابل دانست و نه هر مأموریت تجاری را تضمین‌کننده همکاری پایدار تلقی کرد.
۴. نقش منطقه‌ای ایران؛ بازدارندگی، هزینه‌ها و فرصت‌ها
سیاست منطقه‌ای ایران از مؤلفه‌های مهم امنیت ملی و بازدارندگی آن به شمار می‌رود. تحولات عراق، سوریه، افغانستان و خلیج فارس نشان داده‌اند که تهدیدهای فرامرزی می‌توانند مستقیماً بر امنیت داخلی، مرزها و منافع اقتصادی کشور اثر بگذارند. بااین‌حال، اثربخشی سیاست منطقه‌ای را باید با معیارهای روشن سنجید: میزان کاهش تهدید، پایداری بازدارندگی، هزینه‌های اقتصادی، پیامدهای سیاسی و امکان تبدیل دستاوردای امنیتی به منافع پایدار. هر راهبرد منطقه‌ای زمانی موفق‌تر است که میان ابزارهای دفاعی، دیپلماسی همسایگی، همکاری اقتصادی و مدیریت بحران توازن برقرار کند. تأکید صرف بر ابزار نظامی، بدون توجه به هزینه‌ها و افق سیاسی، کافی نیست؛ همان‌طور که کنارگذاشتن ظرفیت‌های بازدارنده بدون ارزیابی رفتار رقبای منطقه‌ای می‌تواند خطرناک باشد.
۵. جمع‌بندی؛ ضرورت راهبردی فراتر از جدال‌های سیاسی
مناقشه درباره اظهارات ظریف، در نهایت باید به بحثی جدی‌تر درباره الگوی تصمیم‌گیری در سیاست خارجی ایران تبدیل شود. امنیت ملی نه با اعتماد بی‌قیدوشرط به قدرت‌های خارجی تأمین می‌شود و نه با نفی دائمی مذاکره و تعامل. راهبرد مؤثر، ترکیبی از بازدارندگی معتبر، دیپلماسی هوشمند، اقتصاد مقاوم در برابر فشار خارجی و ارزیابی واقع‌بینانه از منافع و محدودیت‌های کشور است. تجربه برجام ضرورت طراحی ضمانت‌های اجرایی، کاهش وابستگی اقتصادی و آمادگی برای سناریوهای شکست توافق را برجسته می‌کند. در مقابل، تجربه تنش‌های منطقه‌ای نیز نشان می‌دهد که مدیریت اختلافات و ایجاد کانال‌های ارتباطی می‌تواند از افزایش هزینه‌های امنیتی جلوگیری کند. در چنین شرایطی، نقد عملکرد مسئولان پیشین باید مستند، دقیق و نتیجه‌محور باشد. هیچ مقام سیاسی نباید از پاسخ‌گویی درباره تصمیمات خود مصون بماند؛ اما نقد نیز زمانی اعتبار راهبردی پیدا می‌کند که به‌جای شخصی‌سازی اختلافات، ضعف‌های نهادی و راه‌حل‌های عملی را آشکار سازد. معیار نهایی در سیاست خارجی، نه عنوان تهدیدمحور یا فرصت‌محور، بلکه توانایی تبدیل قدرت به امنیت پایدار، دیپلماسی به منافع ملموس و تصمیم‌های سیاسی به دستاوردهای قابل سنجش برای ملت ایران است.
سردار سعید شهرابی فراهانی
پژوهشگر و تحلیل‌گر مسائل نظامی، امنیتی، اطلاعاتی، راهبردی و روابط بین‌الملل با تمرکز تخصصی بر امنیت ملی، ژئوپلیتیک، ژئواستراتژی، تحولات ایران و جهان اسلام، غرب آسیا و خاورمیانه و مطالعه معادلات قدرت، تهدیدات نوین و تحولات امنیتی منطقه. از محورهای مطالعاتی وی می‌توان به جنگ ترکیبی و شناختی، جنگ روایت‌ها، عملیات ادراکی، مطالعات اطلاعاتی و امنیتی، مسائل فلسطین و رژیم صهیونیستی، جبهه مقاومت و راهبردهای قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اشاره کرد. رویکرد وی مبتنی بر پژوهش، تحلیل راهبردی و ارزیابی پیوند میان مؤلفه‌های نظامی، امنیتی، اطلاعاتی، سیاسی و ژئوپلیتیکی در تحولات معاصر است.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید